Trong những thanh niên Quảng Ngãi xuất dương ra nước ngoài hoạt động cách mạng như: Võ Tùng, Phạm Cao Đài, Lê Khôi Luân, Huỳnh Long Thạnh, Trương Quang Trọng, Phạm Văn Đồng, Nguyễn Thiệu... thì Võ Quán là người đầu tiên xuất dương sớm nhất và có ảnh hưởng lớn nhất đối với thanh niên, thiếu niên yêu nước Quảng Ngãi trước khi thành lập Đảng.

Võ Quán tự là Trọng Kính, bí danh là Lâm Quán Trung, người làng Trung Sơn (nay thuộc xã Bình Phước, huyện Bình Sơn). Ông sinh năm Ất Dậu (1885), mất năm Quý Sửu (1913)(1). Hiện nay tư liệu về ông không nhiều, nhưng qua sưu tầm, chúng ta vẫn thấy hình ảnh một thanh niên nhiệt huyết, can trường với lý tưởng cứu nước sáng ngời.

Cuộc đời hoạt động cứu nước của Võ Quán gắn liền với Hội Duy tân Quảng Ngãi và phong trào Đông Du của Phan Bội Châu. Ông thuộc thế hệ đầu tiên ở Quảng Ngãi xuất dương theo học chủ trương của Hội Duy tân, là "khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh" nhằm chuẩn bị cho khởi nghĩa giành chính quyền sau này.

Theo cụ Bùi Định (tác giả cuốn sách "Phong trào yêu nước ở Quảng Ngãi - xuất bản 1985"), thì trong 2 năm (1909 và 1910), Hội Duy tân Quảng Ngãi đã đưa đi được 6 thanh niên yêu nước du học sang Trung Quốc và Nhật Bản, trong đó có Võ Quán.

Ở Nhật Bản, Võ Quán vào hoạt động trường Đồng Văn thư viện, cũng như các học sinh khác, tuy gặp khó khăn về đời sống, nhưng Võ Quán học rất giỏi. Ông thạo Hán văn, Anh văn và La tinh.

Tháng 9 năm 1908 (Mậu Thân) do thỏa hiệp với thực dân Pháp, chính phủ Nhật Bản đã ra lệnh giải tán các lưu học sinh Việt Nam ở Nhật. Nhiều người hoang mang rồi về nước, nhưng Võ Quán và một số đồng chí trung kiên khác vẫn ở lại Nhật.

Một thời gian sau, Võ Quán rời Nhật Bản sang Trung Quốc, vào học trường Võ bị Bắc Kinh. Sau khi tốt nghiệp, Võ Quán về hoạt động ở biên giới Việt-Trung (vùng Vân Nam, Quảng Đông, Quảng Châu) chuẩn bị tổ chức lực lượng đánh Pháp.

Tháng 3 năm 1912, Võ Quán tham gia trong Ban chấp hành Hội "Việt Nam Quang phục hội" do cụ Phan Bội Châu sáng lập, được phân công phụ trách vận động cứu quốc ở Trung kỳ. Đầu năm 1913, với danh nghĩa là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Việt Nam Quang phục hội, Võ Quán từ Trung Quốc về gặp Thái Phiên, Trần Cao Vân, để cùng lo xúc tiến việc thành lập Phân bộ Hội Việt Nam Quang phục hội ở Trung kỳ, bàn việc hoạt động cứu nước ở vùng này. Nhờ vậy, cuộc khởi nghĩa của Thái Phiên, Trần Cao Vân ở Quảng Nam, Lê Ngung, Nguyễn Thuỵ ở Quảng Ngãi sau này (1916) đều có sự tác động không nhỏ của Việt Nam Quang phục hội, mà trực tiếp là Võ Quán.

Tháng 7 năm 1913, Võ Quán trở lại Trung Quốc, không ngờ mấy tháng sau (9/1913) ông bị lâm bệnh liệt não, phải vào điều trị ở Y viện Dương Thành (Quảng Châu). Không khỏi, ông phẫn chí nói: - "Người trượng phu phải ra sa trường, uống máu quân thù, mà lại nằm thở thoi thóp trên giường bệnh, há không thẹn lắm ru?". Bệnh vẫn trầm trọng, ông tức giận, gieo mình xuống sông Châu Giang tự vẫn, hưởng dương 28 tuổi.

Nghe tin ông mất, cụ Phan Bội Châu vô cùng đau xót. Cụ Phan có thơ khóc điếu ông:

Phiên âm

Tần đế, Trọng Liên sĩ

Sở trọc, Khuất Bình phẫn

Hương cốt đầu thanh lưu

Giang hải vô thời tận

Tạm dịch

Tần đế, Trọng Liên thẹn

Sở đục, Khuất Bình giận

Xương thơm gieo dòng trong

Sông bể không sao cạn (2)

Năm 1925, khi bị Pháp đưa về quản thúc tại Huế, cụ Phan Bội Châu có làm câu đối gửi về cho gia đình Võ Quán phúng điếu (câu đối do Nguyễn Trọng Tráng cung cấp, cháu gọi Võ Quán bằng cậu ruột ở Bình Sơn).

Phiên âm:

"Nhất khang nhiệt huyết, canh phó Đông lưu, thành bại cuộc nhân nại thiên hà? Thiên thu lệ sái, Châu Giang thuỷ thập trải hùng đồ, dục phiên Tây hải cảm khái trường kim do tạc dã! Vạn lý hồn trì, cố quốc sơn".

Tạm dịch:

Một bầu máu nóng, cuộc Đông du phó trọn bại thành

Người trách trời sao? Ngàn thu sông Châu Giang lệ chảy

Mười năm mưu lược, Tây dương mong muốn xua tan

Xưa sao nay vậy! Muôn dặm, non nước cũ hồn về.

(Bản dịch của Hanh Phủ Nguyễn Đình Thảng)

Với cuộc đời và sự nghiệp trên, Võ Quán đã được các nhà làm sử đưa vào trong tập "Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam" (đã xuất bản năm 1991). Tiếc rằng cho đến nay ở Quảng Ngãi và Bình Sơn, rất ít người biết đến ông - một người con yêu dấu của quê hương núi Ấn sông Trà, đã bỏ mình vì nước trên đất khách quê người cách đây gần một thế kỷ.q

1. Nguyễn Quang Thắng - Nguyễn Bá Thể: "Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam" NXB.KHXH Hà Nội -1991, trang 938 ghi rằng: Ông mất năm 1916. Chúng tôi ghi theo gia phả gia đình mất năm 1913.

2. Bản dịch trong "Từ điển..." Sdd.tr.937 "Khuất Bình tức là Khuất Nguyên".

Nguyễn Thái Bình