Trữ lượng cát sông làm vật liệu xây dựng ở tỉnh ta khá dồi dào. Chỉ tính riêng sông Trà Khúc và sông Vệ hàng năm có thể khai thác được hơn 10 triệu mét khối cát. Việc tổ chức đấu giá khai thác các mỏ cát được coi là một trong những giải pháp nhằm quản lý và sử dụng có hiệu quả nguồn tài nguyên khoáng sản. Tuy nhiên, giải pháp này đang cần một cơ sở pháp lý để triển khai thực hiện.

Lâu nay việc khai thác cát làm vật liệu xây dựng chủ yếu thông qua hình thức: Doanh nghiệp lập thủ tục trình cấp thẩm quyền phê duyệt, nếu hội đủ điều kiện được cấp giấy phép để hoạt động. Hình thức này không trái với quy định của pháp luật, nhưng lại dễ nảy sinh những tiêu cực. Một số doanh nghiệp có mối quan hệ thân quen, nắm được nhiều thông tin, biết cách "lấy lòng" hoặc "chạy” thì kiếm được giấy phép một cách dễ dàng. Những doanh nghiệp không có "ưu thế' này đành phải chịu cảnh chậm chân "uống nước đục". Sự thiếu công khai, minh bạch trong việc cấp giấy phép khai thác tài nguyên khoáng sản vô tình đã trở thành miếng mồi béo bở để một số ít người lợi dụng "đục nước béo cò". Chính vì vậy, việc tổ chức đấu thầu, đấu giá quyền khai thác cát được đưa ra như một giải pháp để chấn chỉnh tình trạng này. Thế nhưng, cho dù được coi là giải pháp có nhiều ưu điểm, nhưng khi bắt tay vào thực hiện lại vướng về thủ tục (vì cho đến nay chưa có quy định nào đề cập đến vấn đề này).

Tại Nghị định 160/2005/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết thi hành Luật Khoáng sản và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Khoáng sản có nói đến đấu thầu thăm dò, khai thác khoáng sản. Tuy nhiên khu vực đưa ra đấu thầu phải được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt; hơn nữa quy chế đấu thầu trong hoạt động khai thác khoáng sản đến nay vẫn chưa được ban hành. Giới chuyên môn cho rằng, việc khai thác các mỏ cát trên sông làm vật liệu xây dựng áp dụng hình thức đấu giá là phù hợp, nhưng ngay cả hình thức này cũng chưa có quy định rõ ràng. Nghị định 05/2005/NĐ-CP của Chính phủ về bán đấu giá tài sản; Quyết định 216/2005/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành Quy chế đấu giá quyền sử dụng đất có thu tiền sử dụng đất hoặc thuê đất thì không có danh mục về đấu giá trong khai thác khoáng sản. Vì vậy việc đấu giá khai thác cát sông tuy phù hợp nhưng chưa đủ cơ sở pháp lý.

Để tháo gỡ vướng mắc này, tại một cuộc họp mới đây giữa đại diện các ngành Xây dựng, Kế hoạch và Đầu tư, Tài nguyên và Môi trường, Tài chính, Tư pháp, Cục thuế tỉnh và đại diện chính quyền huyện Sơn Tịnh và thành phố Quảng Ngãi đã thống nhất đề xuất, UBND tỉnh cần nghiên cứu trình HĐND tỉnh cho chủ trương xây dựng quy chế đấu giá cát sông làm vật liệu xây dựng thông thường. Quy chế  này vận dụng Nghị định 05/2005/NĐ-CP và Quyết định 216/QĐ-TTg của Chính phủ. Các ngành chức năng cũng đã đưa ra tiêu chí để đấu giá, gồm hai nhóm: Nhóm tiêu chí về kỹ thuật có phương pháp khai thác, công tác bảo vệ môi trường, chống sạt lở bờ sông, an toàn trong khai thác và vận chuyển. Nhóm tiêu chí về tài chính có xác định giá khởi điểm của từng mỏ cát, giá này được hình thành trên cơ sở tính toán, phân tích tài chính của hoạt động khai thác, để đưa ra mức giá sàn cho phù hợp.

Nếu cấp thẩm quyền ban hành quy chế đấu giá, chỉ tính riêng sông Trà Khúc có đến 10 mỏ cát áp dụng hình thức này. Đây là những mỏ cát mà khối lượng khai thác hàng năm sẽ đạt từ 50.000 - 300.000m3.

Một vấn đề cần quan tâm là, khi áp dụng hình thức đấu giá khai thác cát, việc đóng góp ủng hộ ngân sách địa phương sẽ gặp trở ngại. Khoản đóng góp này lâu nay các doanh nghiệp khai thác cát đều phải nộp cho các xã, thị trấn. Có nơi như thị trấn Sơn Tịnh năm 2008, doanh nghiệp khai thác cát phải ủng hộ ngân sách địa phương 260 triệu đồng. Khi áp dụng hình thức đấu giá khai thác cát, chắc chắn khoản thu này sẽ bị giảm sút  hoặc sẽ không còn nữa.

Dù sao thì việc đấu giá khai thác cát sông làm vật liệu xây dựng vẫn là hình thức cần nên áp dụng. Với giải pháp này, hy vọng sẽ nâng cao được hiệu quả công tác quản lý tài nguyên khoáng sản và tạo sự bình đẳng trong cạnh tranh giữa các doanh nghiệp.

Hà Minh Đích