Xã hội hoá các hoạt động văn hoá, thể thao và du lịch, trong đó có lĩnh vực bảo tồn, tôn tạo di tích danh nhân lịch sử- văn hoá (Di tích DNLSVH) là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta, thể hiện tư duy đổi mới, năng động trong công tác lãnh đạo cũng như trong điều hành, quản lý xã hội.
Ở Quảng Ngãi, trong những năm qua, chủ trương xã hội hoá công tác bảo tồn Di tích DNLSVH đã được nhấn mạnh trong các nghị quyết đại hội Đảng bộ tỉnh và Đảng bộ các cấp, cũng như trong chương trình hành động, chương trình công tác của HĐND, UBND. Những kết quả mà tỉnh đạt được trên lĩnh vực này, cho đến nay, là rất đáng ghi nhận và tạo được tiền đề khá tốt cho thời gian đến.
Các di tích liên quan đến các danh nhân Lê Tựu Khiết, Trần Du, Phạm Cao Chẩm, Võ Hàng, Nguyễn Bá Loan, Phạm Tuân, Nguyễn Duy Cung, Võ Duy Ninh, Hoàng Công Thiệu, Trương Đăng Quế, Bích Khê, Đinh Duy Tự, Trương Quang Cận,… trong các năm qua đã được gia đình, dòng tộc, các tổ chức thiện nguyện, các cá nhân có phúc tâm, ở những mức độ khác nhau đã đóng góp tôn tạo mộ chí, đền thờ, bia công tích. Những việc làm đáng ca ngợi này đã góp phần rất đáng kể giải quyết mối chăm lo, nỗi trăn trở của toàn xã hội, thể hiện tình cảm, sự trọng vọng đối với những bậc tiền bối đã góp phần xây dựng, đắp bồi truyền thống lịch sử, văn hoá của tỉnh nhà. Người dân lấy làm vinh dự, tự hào vì đã đóng góp tài lực vào việc tôn tạo di tích. Họ nhắc nhở con cháu trong gia đình, gia tộc về công trạng của danh nhân; khuyên răn thế hệ đi sau chăm lo học hành, làm việc để xứng đáng với các vị tiền bối của gia đình, gia tộc, quê hương.
Lấy việc trùng tu ngôi mộ nhà yêu nước Phạm Tuân năm 2006 vừa qua để làm minh chứng. Ông Phạm Tuân (1868- 1916) bị giặc Pháp và Nam Triều tay sai đem xử chém năm 1916 vì tham gia các hoạt động yêu nước trong phong trào Duy Tân, lãnh đạo phong trào Kháng thuế - Cự sưu năm 1908, rồi trở thành một yếu nhân trong cuộc mưu khởi chống Pháp dưới ngọn cờ ông vua yêu nước Duy Tân. Thi hài ông được gia đình, học trò và đồng chí, đồng môn bí mật đem về mai táng tạm tại quê nhà - làng Lâm Lộc, xã Tịnh Hà, tổng Tịnh Thượng, phủ Sơn Tịnh, nay là thôn Lâm Lộc Nam, xã Tịnh Hà (Sơn Tịnh). Suốt nhiều năm, con cháu trong tộc họ Phạm và Đảng bộ xã Tịnh Hà muốn di dời mộ ông đến chỗ đất thoáng đãng, vừa để tỏ lòng tri ân người chí sĩ yêu nước, đã hy sinh thân mình vì sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, vừa thuận lợi cho con cháu và mọi người đến thăm viếng, tưởng niệm ông, tự sửa mình theo gương người đi trước.
Tuy vậy, khi địa phương và gia tộc có ý định thực hiện nguyện vọng này thì lại vướng đến nhiều vấn đề về thủ tục: Từ chuyện cấp đất đến hành lang huy động tiền tài, nhân lực, việc đề cử Ban quản lý,… Đến khi có chủ trương của Đảng và Nhà nước đẩy mạnh xã hội hoá công tác bảo tồn, tôn tạo di tích DNLSVH thì những vướng mắc này đã được tháo gỡ nhanh chóng. Huyện uỷ, UBND huyện Sơn Tịnh đã có ý kiến để Đảng uỷ, UBND xã Tịnh Hà nhanh chóng vào cuộc cùng gia đình xúc tiến việc tôn tạo, trùng tu. Chỉ sau một thời gian ngắn, bằng nỗ lực của tộc họ Phạm, con cháu nội ngoại, việc cải táng và xây dựng ngôi mộ nhà chí sĩ ở địa điểm mới, đẹp và khang trang đã hoàn thành với kinh phí chỉ gần 35 triệu đồng. Trong số tiền này, UBND xã Tịnh Hà hỗ trợ 4 triệu đồng, số còn lại là phần đóng góp của con cháu nội, ngoại và xóm làng. Ngôi mộ sẽ có giá trị bằng tiền lớn hơn rất nhiều lần con số gần 35 triệu kia, nếu tính vào tổng kinh phí các khoản chi không nhỏ về quản lý, theo dõi công trình, thiết kế, biên soạn nội dung văn bia,… và nhất là các khoản đóng góp về nhân lực, sáng kiến, và cả vật tư, nguyên liệu. Những khoản chi này mặc nhiên không được tính vào giá thành vì đây là phần đóng góp tự nguyện.
Theo thống kê của nhóm biên soạn phần Nhân vật chí trong bộ Địa chí Quảng Ngãi (sắp xuất bản) thì tỉnh Quảng Ngãi có hơn 60 danh nhân lịch sử văn hoá có tầm ảnh hưởng ở những mức độ khác nhau đối với lịch sử, văn hoá đất nước, mà nổi bật là các ông Bùi Tá Hán, Trương Đăng Quế, Trương Định, Lê Trung Đình, Phạm Văn Đồng, Nguyễn Chánh, Phạm Kiệt...
Theo ông Nguyễn Đăng Vũ- PGĐ Sở VH-TT&DL, thời gian qua, được sự chỉ đạo của Thường vụ Tỉnh uỷ và UBND tỉnh, Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã xây dựng đề án trùng tu, tôn tạo các di tích liên quan đến các DNLSVH (mộ chí, bia bảng ghi công tích, nhà lưu niệm,…) để làm cơ sở cho việc đầu tư hợp lý hằng năm, trong đó có tính đến phần xã hội hoá. Đề án này đã được đệ trình lên cấp trên xem xét, cho ý kiến bổ sung và dự kiến sẽ được thông qua trong 6 tháng cuối năm 2008. Ông Nguyễn Đăng Vũ cũng cho biết: Việc đầu tư, tôn tạo các di tích DNLSVH trên địa bàn tỉnh thời gian qua cơ bản là hợp lý và có hiệu quả, nhưng cũng có những vấn đề cần nghiêm túc rút kinh nghiệm mà đáng lưu ý là việc tôn tạo nhà lưu niệm một số danh nhân do cấp huyện, thành phố thực hiện theo những dự án khác nhau, nhưng không tính hết các yêu cầu về duy tu, bảo quản và khai thác sau này, dẫn đến việc các di tích tôn tạo bị xuống cấp khá nhanh, đầu tư không đồng bộ, lãng phí tiền của và nhất là gây dư luận không đồng thuận trong xã hội.
Xã hội hoá công tác bảo tồn, tôn tạo di tích DNLSVH nói riêng, trong toàn bộ các lĩnh vực hoạt động văn hoá, thể thao& du lịch nói chung, thực chất là việc nghiên cứu để "giao trả" lại cho xã hội những nhiệm vụ mà xã hội cần phải đảm nhận, đồng thời giữ lại và tăng cường hơn nữa trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ được giao phó. Về mặt này, những gì mà tỉnh Quảng Ngãi đã làm trong những năm qua đang cho thấy đây là một sự lựa chọn hướng đi đúng. Vấn đề là phải kịp thời đúc rút kinh nghiệm, phát huy ưu điểm, hạn chế những bất cập, để đạt được mục tiêu đề ra đúng thời gian, đảm bảo chất lượng và nhất là tạo được hiệu quả xã hội tốt, góp phần thiết thực vào sự nghiệp giáo dục truyền thống cho các thế hệ người dân tỉnh nhà.
Lê Hồng Khánh
