Rau là món ăn dân dã gắn liền với đời sống người Việt. Tục ngữ có câu "đói ăn rau, đau uống thuốc" mang hàm ý chân thật và sâu sắc về cuộc sống mà bao thế hệ đã trải qua. Trong nét bình dị của nông thôn, rau tập tàng thấm vào máu thịt dân quê từ xưa cho đến bây giờ, như một nhu cầu và nỗi nhớ.
Rau tập tàng có nguồn gốc dân gian, thông qua kinh nghiệm con người lựa chọn thức ăn. Và có lẽ từ sự trải nghiệm đó mà giá trị thực phẩm của đĩa rau tập tàng trong bữa ăn khá lớn. Tuỳ theo mỗi vùng miền, tên gọi từng loại rau có khác nhau. Nhưng chung lại rau tập tàng gồm các loại cây thân thảo như mè đất, đầu riều, ngắt ngo, bồ hôi, dền, thài lài, rau sam... và đọt non cây thân mộc cỡ nhỏ như sọng, càng cua, hay thân dây như cây sưng... Mỗi loại cây có mùi vị riêng, nhưng khi luộc chung qua nước sôi đến độ chín, rồi chấm với mắm cái, mắm nêm, mắm nước giã gừng tươi, ớt, tỏi hay xì dầu và trứng luộc sẽ thành món ăn ngon, hương vị đậm đà đặc biệt. Về tính dược, rau bồ hôi chữa đau đầu viêm xoang; rau sam chữa lị và giun sán; mè đất, thài lài, tầm sọng, dền giải độc, kháng viêm; đầu riều, ngắt ngo, sưng, gừng bình ổn tì vị, chữa ngộ độc thức ăn do cá, cua... Thế mới thấy giá trị dinh dưỡng của món rau tập tàng phổ biến nơi làng quê Việt Nam, một bài thuốc tồn tại qua bao năm tháng.
Rau tập tàng ngon nhất vào mùa mưa, bởi nó gồm những loài cây mọc hoang, không ai chăm bón, tưới tiêu; khi trời khô hạn cây thiếu nước, đọt và lá cây vị đắng, rau không ngon. Mùa nắng, bí, mướp, rau muống, cà... được chăm bón tha hồ phát triển, cung cấp đầy đủ thực phẩm xanh cho bữa ăn mọi gia đình. Nhưng rồi mùa đông kéo đến, lũ lụt tràn về, các loại rau mùa khô trở nên khan hiếm. Lúc này rau tập tàng lặng lẽ nảy chồi non cung ứng cho dân quê dưỡng chất chống chọi qua những ngày gió rét. Bởi thế rau tập tàng chẳng những ngon từ hương vị tự nhiên, mà còn ngon tự đáy lòng những ai từng ăn và hiểu nó như hiểu nỗi niềm quê hương xứ sở.
Dường như phụ nữ quê nào cũng biết hái rau tập tàng, nhưng người giàu kinh nghiệm thì chọn rau ngon hơn. Do rau mọc hoang khắp nơi, nên muốn có đĩa rau ngon thì mẹ già hay chị gái phải lặn lội trong vườn, ngoài gò, tìm trên bụi cao hay bên bờ đất thấp để hái. Nhớ chiều đông rét mướt, trong gian nhà tranh đơn sơ, thân thuộc, gia đình quây quần bên bếp lửa hồng cháy đỏ bập bùng, bữa ăn đạm bạc rau tập tàng với cơm độn sắn khoai từng nâng đỡ cuộc sống đồng quê những khi cơ hàn nhất.
Có lẽ kho tàng dân gian chứa đựng lắm điều thú vị. Giờ đây sau những năm tháng bữa ăn cần nhiều thịt cá mà chưa phải đã đủ, hoặc các món cao lương mỹ vị khác, rau tập tàng xuất hiện ở các quán ăn, nhà hàng, khách sạn sang trọng. Thực khách đến với rau tập tàng từ nhiều nguyên nhân khác nhau, ăn để quân bình dinh dưỡng, phòng chống bệnh tật, hay để nhớ quê, nhớ mẹ, nhớ người chị khi nắng chiều, luống tuổi... Đất nước phát triển, gò hoang đất trống ít dần, rau tập tàng mọc hoang không còn dễ tìm như trước nữa, người ta có thể sẽ trồng nó bên cạnh những loại rau mang thương hiệu thị trường. Thế hệ trẻ nên biết rau tập tàng có nguồn gốc dân gian mà sức tồn tại đến lạ kỳ. Sự từng trải, vất vả của cuộc sống, bôn ba nắng sớm mưa chiều tìm kế sinh nhai, khiến không ít người khi tay bưng bát cơm đầy lòng lại nhớ da diết đĩa rau tập tàng, bạn đồng hành thời gian khó.
Bùi Văn Tạo
